Armia Generała Hallera ,,Błękitna Armia”

Wbrew oczekiwaniom Polaków, wybuch I wojny światowej nie przyniósł szybkiego spełnienia nadziei niepodległościowych. Mimo pewnych sympatii dla Polaków we Francji, zwłaszcza w środowiskach katolickich i lewicowych, w wielkiej polityce przez długi czas sprawa polska postrzegana była jako „wewnętrzna sprawa Rosji”. Wynikało to z faktu, iż Rosja była związana sojuszem z Francją i Anglią i nikt nie zamierzał drażnić sojusznika poruszając niewygodne kwestie. Sytuacja zmieniła się, gdy cesarze Niemiec i Austro-Węgier wydali Akt z 5 listopada 1916 roku, powołujący do życia Królestwo Polskie. U podstaw ich decyzji nie leżała realna chęć pomocy Polakom, lecz zamiar pozyskania nowego rekruta dla wykrwawiającej się coraz bardziej na frontach armii. Wobec takiej deklaracji ze strony państw centralnych państwa Ententy nie mogły pozostać bez odpowiedzi. Jako pierwszy głos zabrał prezydent Stanów Zjednoczonych Woodrow Wilson, który w swoim orędziu do Senatu z dnia 22 stycznia 1917 roku opowiedział się za odbudową niepodległej Polski.
Od początku wybuchu I wojny światowej polskie środowiska imigracyjne działające we Francji działały w kierunku utworzenia na terytorium Francji polskich jednostek wojskowych. Ich udział w wojnie miał uświadomić opinii międzynarodowej konieczność zajęcia się sprawą niepodległości Polski po zakończeniu działań zbrojnych.
4 czerwca 1917 r. prezydent Francji Raymond Poincare podpisał dekret o utworzeniu Armii Polskiej we Francji, którą od października następnego roku dowodził generał Józef Haller.

1jozefhaller

Generał Józef Haller (1873 – 1960)

Armia została zorganizowana spośród Polaków służących w wojsku francuskim, polskich jeńców wojennych z armii państw centralnych, a także z polskiej emigracji z Francji, Stanów Zjednoczonych, Kanady i Brazylii. Główny trzon stanowili Polacy z USA, zgłaszający się na apel Ignacego Jana Paderewskiego oraz emigranci z Kanady i Francji. Później doszli Polacy z przebywających we Francji i ogarniętych fermentem rewolucji dywizji rosyjskich. Oficerami byli głównie Francuzi. Pod koniec czerwca 1917 r. armia liczyła ponad 9 tys. żołnierzy. Liczebność armii systematycznie wzrastała.
Pierwszym dowódcą „Błękitnej Armii” został Francuz, generał Louis Archinard, jego następcą Polak – generał Józef Haller. Armia Polska z Francji „miała szczęście do dowódców”, ponieważ zarówno generał Archinard jak i Haller, byli dobrymi organizatorami i poświęcali wiele uwagi szkoleniu wojskowemu rekruta. Dodatkowo generał Haller angażował się w działalność kulturalno-oświatową i kształtowanie postaw patriotycznych żołnierzy. 4 października 1918 roku generał Józef Haller został mianowany dowódcą Armii Polskiej we Francji. Był już wtedy powszechnie szanowany i lubiany przez żołnierzy. Wsławił się jako dowódca II Brygady Legionów Polskich wchodzącej w skład zbuntowanego przeciwko państwom centralnym Polskiego Korpusu Posiłkowego.

2hallerprzysiega

Przysięga generała Józefa Hallera przed frontem Armii Polskiej we Francji

Początkowo żołnierzy umundurowano na wzór francuski - czerwone spodnie, czerwona czapka z orłem polskim, granatowa bluza i niebieski płaszcz. Na przełomie 1917 i 1918 r. armia została wyposażona w mundury jasnoniebieskie (stąd nazwa "Błękitna Armia") i czapki rogatywki.

3zolnnierzhallerfoto

Żołnierz Armii Hallera

4zolnierzhallera

Żołnierz Armii Hallera (źródło Obrona Lwowa, dodatek historyczny Rzeczypospolitej nr 17 z 24 czerwca 2006,
autor rys. Marek szyszko

W listopadzie 1918 roku zakończyły się działania wojenne we Francji, a rozbudowa Armii Hallera nadal trwała. Wiosną 1919 roku Armia ta liczyła już 80 tysięcy żołnierzy. Armia Polska we Francji była prawdopodobnie czwartą siłą na świecie. Po zakończeniu działań wojennych zdecydowano o przewiezieniu Armii Błękitnej do Polski transportami kolejowymi przez terytorium Niemiec.
Dowództwo Armii Polskiej we Francji opracowało harmonogram wyjazdów dla poszczególnych jednostek. Jako pierwsza 14 kwietnia 1919 r., miała wyjechać do Polski Kwatera Główna generała Hallera, 1 Dywizja Strzelców Polskich i eskadry lotnicze. Każdy żołnierz na czas podróży otrzymał żywność na sześć dni. Ponadto za pierwszymi dwiema dywizjami wysłano prowiant dla 50 tysięcy ludzi i 10 tysięcy koni. W sumie do przewiezienia Armii Błękitnej użyto 383 pociągów.

5transportarmiihallera

Transport Armii Hallera

Hallerczycy nie mieli przy sobie broni, która przewożona była w oddzielnych, zaplombowanych wagonach, wszystko po to, by uniknąć ataków zbrojnych - szczególnie na terenie Niemiec. Do każdego pociągu przydzielono dwóch oficerów wojsk sprzymierzonych, którzy załatwiać mieli wszelkie spory z Niemcami wynikłe na trasie przejazdu. Uczestnicy tej podróży wspominali wściekłość Niemców, którzy musieli przepuścić przez swój kraj dostatnio umundurowaną i świetnie wyposażoną armię, gdy pokój jeszcze nie był zawarty; głodne niemieckie dzieci, które prosiły polskich żołnierzy o chleb, a którym ci żołnierze rzucali spore kromki.
Po przejechaniu środkowych Niemiec transporty z wojskiem polskim zaczęły wjeżdżać na teren obecnej Ziemi Lubuskiej. Zatrzymali się na dworcu w Głogowie - na zniemczonych ziemiach polskich. Tam dowiedzieli się, że pociąg miał być oddany do rąk polskich w Lesznie, jednak postanowiono uczynić to już we Wschowie, ze względu na wrogie usposobienie Polaków względem Niemców w Lesznie. Wyruszyli w dalszą podróż. We Wschowie do pociągu weszli polscy oficerowie, którzy poinformowali, że delegacja polska oczekuje przybycia Armii na stacji Kąkolewo. Największe wzruszenie przeżywali żołnierze polscy przy przekraczaniu tymczasowej granicy polsko - niemieckiej. 

6konkolewopowitanie7konkolewopowitanie2

Powitanie Armii Hallera w Kąkolewie 20 kwietnia 1919 roku

Artur L. Waldo jadący w transporcie z generałem J. Hallerem tak opisuje ten moment:

"O godz. 4 rano przejechaliśmy front polsko - niemiecki i stanęliśmy w Kąkolewie, o kilkanaście kilometrów na zachód od Leszna. Był dzień 20 kwietnia 1919 roku. Tu opuściłem wagon i stanąłem na naszej starej polskiej ziemi. Łzy mimo woli do oczu mi napłynęły. Padłem na kolana i jak na relikwii świętej złożyłem pocałunek na tej polskiej ziemi. (..) Na dworcu w Kąkolewie, mimo zimna i nocnej jeszcze pory, powitał nas tłum rodaków. Nieustannie rozlegały się gromkie okrzyki na cześć gen. Hallera i jego wojska. W imieniu 1500 mieszkańców Kąkolewa przemawiał p. Calbecki. Na dworcu oddaje nam honory oddział 6 Pułku Strzelców wojsk powstańczych. Zbliżają się do nas panie polskie z PCK. Podają Generałowi chleb i sól, oraz z powodu Wielkiej Nocy dzielą się jajkiem z nim i z nami".

Swoje spotkanie z Polską tak wspominał Jan Przyprawa jadący innym transportem:

"Z bijącym sercem czekamy na chwilę, gdy dotrzemy do granic odrodzonej Polski. Noc już zapadła, ale nikomu na sen się nie kleiło. Wreszcie około północy pociąg nasz wpadł na małą stację ustrojoną w zieleń i barwy narodowe. To Kąkolewo! [..] Ale pociąg nie zatrzymał się wcale. Minęliśmy pierwszą polską stację. Jakiś żal ogarnął nasze serca. Lecz po chwili pociąg zwalnia biegu, czuć, że hamulce ostro pracują, a następnie cofa się. Okazało się, że prowadzący pociąg maszynista niemiecki chciał nas pozbawić śnionych chwil powitania Polski przy wjeździe do niej i dlatego nie zatrzymał się na stacji Kąkolewo, aż dopiero na wyraźny rozkaz dowódców transportu musiał pociąg wstrzymać i cofnąć go do stacji, którą minął".

7kartkaokolicznosciowa

Kartka okolicznościowa

Po przyjeździe pierwszych oddziałów do Warszawy 23 kwietnia 1919 roku odbył się ich przemarsz, zakończony defiladą na placu Saskim. W imieniu władz państwowych powitał gen. Józefa Hallera i jego żołnierzy minister spraw wewnętrznych Stanisław Wojciechowski - późniejszy prezydent Polski. Po powrocie do Polski Armia Hallera weszła do struktur odradzającego się Wojska Polskiego.

Opracowała Zuzanna Przybyła na podstawie:

http://www.osieczna.pl/asp/pliki/download/styczen2019.8.pdf
https://bdsp.wp.mil.pl/u/cz.II.pdf
https://pl.wikipedia.org/wiki/Armia_Polska_we_Francji

Bibliografia (wybór)
1. Bambot P., Generał Józef Haller. Dowódca, komendant, wychowawca, Warszawa 2017
2. Orłowski M., Generał Józef Haller 1873-1960, Kraków 2007
3. Radziwiłłowicz D., Błękitna Armia. W 80 rocznicę utworzenia, Warszawa 1997

III Liceum Ogólnokształcące im. Juliusza Słowackiego w Lesznie © 2019